Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB); kaza, deprem, savaş, şiddet, cinsel saldırı, yoğun tıbbi süreçler veya ani kayıp gibi olaylardan sonra gelişebilen, zihni ve bedeni aynı anda etkileyen bir ruh sağlığı durumudur. Travmadan haftalar ya da aylar sonra başlayabilir ve gündelik yaşamı, iş–okul performansını, ilişkileri belirgin biçimde zorlayabilir. İyi haber: TSSB tedavi edilebilir ve doğru yaklaşımla yeniden denge mümkündür.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Ne Değildir?

TSSB “zayıflık” ya da “abartma” değildir. Beynin tehdit karşısında geliştirdiği koruyucu sistem, travmadan sonra aşırı duyarlı hâle gelir. Alarm sistemi gereğinden sık devreye girer; bu da kabuslar, irkilmeler, kaçınmalar ve bedensel gerginlik şeklinde yaşanır. Sorun kişilikte değil, travmanın beyindeki izindedir ve bilimsel yöntemlerle iyileştirilebilir.

Belirtiler nasıl sınıflanır?

TSSB tanısında semptomlar dört ana kümede toplanır. Her bireyde hepsi aynı şiddette görülmeyebilir.

Yeniden yaşantılama

  • İstemsiz akla gelen görüntüler, flashback epizodları
  • Travmayı hatırlatan uyaranlarla tetiklenen yoğun korku ve çarpıntı
  • Kabuslar, gece terlemeleri, uykudan sıçrama

Kaçınma

  • Olayı, konuşmayı, kişileri, mekanları ve medyayı bilinçli olarak uzak tutma
  • Randevuları erteleme, sosyal geri çekilme, yalnız kalmaktan kaçınma

Negatif duygu ve düşünce değişiklikleri

  • Suçluluk, utanç, değersizlik, kendini suçlama
  • Keyif veren etkinliklere ilgi kaybı, geleceğe dair umutsuzluk
  • Bellekte boşluklar, travma ayrıntılarını hatırlayamama

Aşırı uyarılmışlık (hiperarousal)

  • İrkilmelerde artış, sinirlilik, öfke patlamaları
  • Odaklanma güçlüğü, uykuya dalmada zorlanma
  • Sürekli tetikte olma, kalabalık ve kapalı alanlarda huzursuzluk

Bu belirtiler en az bir ay sürer ve işlevselliği bozarsa TSSB olasılığı güçlenir. İlk haftalardaki daha kısa süreli tabloya akut stres tepkisi denir; sürerse TSSB’ye evrilebilir.

Kimlerde daha sık görülür? Risk ve koruyucu etmenler

  • Travmanın şiddeti ve sürekliliği: Uzun süren veya yineleyen travmalar daha yüksek risk taşır.
  • Önceden anksiyete/depresyon öyküsü, çocukluk çağı travmaları
  • Sosyal destek eksikliği, yalnızlık, ekonomik stres
  • Eşlik eden tıbbi yaralanmalar ve yoğun bakım deneyimleri
  • Koruyucu etmenler arasında yakın sosyal destek, güvenli yaşam ortamı, travma sonrası erken psikoeğitim ve planlı baş etme becerileri öne çıkar.

TSSB başka durumlarla karışır mı?

Evet. Panik bozukluk, yaygın anksiyete, depresyon, travma ilişkili dissosiyatif belirtiler, madde kullanım bozuklukları ve uyku bozukluklarıyla sıklıkla birlikte görülür. Bu nedenle değerlendirme bütüncül yapılmalıdır. Özellikle kalp çarpıntısı, göğüs sıkışması gibi belirtiler, tıbbi nedenlerle (tiroit, aritmi, anemi) de ilişkili olabilir; ilk başvuruda basit tetkikler yerinde olur.

Tanı nasıl konur?

Tanı, psikiyatri/klinik psikoloji değerlendirmesiyle konur. Travmanın türü–zamanı, semptomların sıklığı, işlev kaybı ve eş tanılar sorgulanır. Gerektiğinde tarama ölçekleri kullanılır. Fiziksel eşlikler ve ilaçlar gözden geçirilir. Amaç yalnızca tanıyı koymak değil, kişiselleştirilmiş bir iyileşme planı oluşturmaktır.

Tedavi seçenekleri

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (KDT)

TSSB için birinci basamak yaklaşımdır.

  • Psikoeğitim: Travmanın beyindeki etkisini ve belirtilerin anlamını açıklar.
  • Bilişsel yeniden yapılandırma: “Benim suçumdu”, “hiç güvende olamayacağım” gibi inançları kanıtla ve deneyimle dönüştürür.
  • Maruz bırakma: Güvenli bir çerçevede, travmayı hatırlatan durum ve anılara kademeli yaklaşma; kaçınma–korku döngüsünü kırar.

EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme)

Travmatik anının işlenmesini kolaylaştırmayı hedefleyen yapılandırılmış bir psikoterapidir. Pek çok rehber, travma odaklı KDT ile birlikte etkin bir seçenek olarak yer verir. Uygunluğu, deneyimli terapistle değerlendirilmelidir.

İlaç tedavisi

  • SSRI/SNRI grubu antidepresanlar (ör. sertralin, essitalopram, venlafaksin) TSSB çekirdek belirtilerini azaltabilir.
  • Kabusa eşlik eden uyanmalar için bazı hastalarda prazosin tercih edilebilir.
  • Benzodiazepinler genellikle ilk seçenek değildir; kısa süreli kriz dönemleri dışında önerilmez.
    İlaç kararı; gebelik–emzirme, kalp/böbrek–karaciğer hastalıkları ve ilaç etkileşimleri dikkate alınarak kişiselleştirilir.

Grup, aile ve çift çalışmaları

Yakın çevrenin travmayı yeniden canlandırmadan nasıl destek vereceğini öğrenmesi, nüks riskini azaltır. Çift/ aile oturumları iletişimi ve güven duygusunu güçlendirebilir.

Yaşam tarzı ve destekleyici yaklaşımlar

  • Uyku hijyeni: Düzenli saat, karanlık–sessiz oda, yatmadan 3–4 saat önce kafein–ekran yok.
  • Fiziksel aktivite: Haftada en az 150 dk aerobik egzersiz; anksiyete ve uyku üzerinde olumlu etkili.
  • Nefes–gevşeme: Diyafram nefesi (4–6 ritmi), kas gevşetme, farkındalık temelli egzersizler.
  • Madde kullanımından kaçınma: Alkol ve sedatifler kısa süreli rahatlama sağlasa da uzun vadede TSSB’yi kronik kılar.

Travma tetikleyicileriyle baş etme planı

  1. Dur–fark et–adlandır: “Şu an tetiklendim; bedenim alarmda.”
  2. Diyafram nefesi: 4 saniye al–6 saniye ver; 3 dakika sürdür.
  3. Duyulara köprü (5–4–3–2–1): Gördüğün 5 şey… tattığın 1 şey.
  4. Güven cümlesi: “Buradayım ve güvendeyim; bu görüntü bir anı.”
  5. Zorlanırsan güvenli kişiye/uzmana haber ver; kaçınmak yerine planlı yaklaşım tercih et.

Bu adımlar tedavinin yerine geçmez; ancak terapi ile birlikte kendi kendine yardım becerilerini güçlendirir.

Çocuk ve ergenlerde travma sonrası stres bozukluğu

Ebeveyn kaybı, ihmal–istismar, okul şiddeti, kaza ve afetler çocuklarda TSSB’ye yol açabilir. Küçük yaşlarda karın ağrısı, alt ıslatma, oyunlarda travmayı yeniden canlandırma gibi dolaylı belirtiler görülebilir. Aile temelli travma odaklı KDT çocuk ve ergenlerde güçlü kanıta sahiptir. Okul–aile–uzman üçgeni birlikte çalışmalıdır.

Ne zaman acil yardım alınmalı?

  • İntihar düşünceleri veya kendine zarar verme eğilimi
  • Uzayan uykusuzluk ve beslenme bozuklukları
  • Şiddetli panik ataklar, kontrol edilemeyen öfke nöbetleri
  • Travmayı anımsatan ortamlarda bayılma ya da ağır dissosiyasyon

Bu durumlarda en yakın acil servise başvurun veya bulunduğunuz şehirdeki kriz hatlarını kullanın.

İş ve sosyal yaşam: Nasıl geri dönebilirim?

  • Kademeli dönüş planı: Çalışma saatlerini geçici olarak kısaltmak, daha az tetikleyici görevlerle başlamak.
  • İşverenle sınırlı paylaşım: Tanı detayı paylaşmak zorunda değilsiniz; “sağlık sebebiyle esnek plan” yeterli olabilir.
  • Günlük rutin: Sabah–akşam kısa yürüyüş, düzenli öğün, belirgin uyku saati. Rutin, beynin “güvendeyim” mesajını pekiştirir.

Yakınlar ne yapabilir?

  • Dinleyin, kanıt istemeyin; kişi neyi ne kadar anlatmak isterse o kadarını paylaşır.
  • “Unut gitsin” demek yerine “Buradayım, birlikte plan yapalım” deyin.
  • Tetikleyici olabilecek sürpriz dokunuşlardan ve ani seslerden kaçının.
  • Randevulara eşlik etmek, ev içi sorumlulukları geçici paylaşmak iyileşmeyi hızlandırır.

Sık sorulan sorular

Travma sonrası stres bozukluğu kendiliğinden geçer mi?
Bazı kişilerde hafifleyebilir; ancak belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve yaşamı etkiliyorsa profesyonel destek gerekir. Terapi alanların çoğunda belirgin düzelme sağlanır.

EMDR mi, KDT mi? Hangisi daha etkili?
Her ikisi de kanıta dayalıdır. Seçim, travmanın türüne, eş tanılara ve terapist deneyimine göre yapılır; kombine yaklaşımlar da etkilidir.

İlaç bağımlılık yapar mı?
SSRI/SNRI grubu ilaçlar bağımlılık yapmaz. Benzodiazepinler kısa süreli ve hekim kontrolünde kullanılır.

Kaç seans sürer?
Hafif–orta düzey TSSB’de 8–16 seans travma odaklı çalışma belirgin fayda sağlayabilir. Karmaşık travmalarda süre uzayabilir; plan kişiseldir.

Egzersiz ve nefes çalışmaları yeterli olur mu?
Yardımcıdır ancak tek başına çoğu zaman yeterli değildir. En iyi sonuç, terapi (ve gerekiyorsa ilaç) ile birlikte görülür.

Çocuklar travmayı hatırlamazsa etkilenmez mi?
Yanlış. Çocuklar travmayı farklı yollarla ifade eder. Davranış ve duygudurum değişiklikleri dikkatle izlenmelidir.

Hemen Randevu Al